FUNKCJONOWANIE ŚWIADOMOŚCI

Marks wykorzystał na przykład heglowskie odkrycie świadomości zbiorowej będącej zespołem poglądów, które po­wstały dzięki kontaktom społecznym i nie dadzą się sprowadzić do mniemań poszczególnych jed­nostek. Hegel na oznaczenie tej świadomości po­sługiwał się kategorią „ducha obiektywnego” lub „ducha ludu”, natomiast Marks mówił wprost o świadomości społecznej. Nie była to tylko zmiana terminologii; kryła się za nią od­mienna interpretacja roli świadomości społecz­nej w życiu zbiorowym. Makrs i Engels w toku swych badań sfor­mułowali pojęcie formacji społeczno-ekonomicz­nej jako całości ogarniającej wszelkie przejawy życia społecznego, wszelkiego typu stosunki i wzajemne zależności między ludźmi. Przeciw­stawiali się rozpatrywaniu społeczeństwa jako sumy jednostek, podkreślając ponadindywidu- alne, trwalsze od jednostki istnienie społecz­nych urządzeń i instytucji.

UZNANIE SŁUSZNOŚCI PROGRAMÓW

Uznając słuszność egalitarnych pro­gramów w tym zakresie, w jakim domagały się równego startu dla wszelkich jednostek nieza­leżnie od pochodzenia społecznego, Marks i Engels ani myśleli pomniejszać rolę działalno­ści intelektualnej w życiu społecznym i histo­rii.Idealizm historyczny pragnęli przezwyciężyć teorią ogarniającą całokształt życia społecznego, wszelkie jego dziedziny i wszelkie warstwy. Nie wystarczało do tego odkrycie genezy ide­alizmu; należało przeciwstawić mu koncepcję społeczeństwa, która uwzględniałaby rezultaty dotychczasowego społecznego rozwarstwienia.Krytyka idealizmu historycznego nie wzbra­niała nawiązywać do niego.

HASŁA PODPORZĄDKOWANIA

Od prymitywizmu takiego był Marks daleki, rozumiał, że powrót do sytuacji sprzed rozdziału pracy fizycznej i umysłowej jest niemożliwy wobec narastają­cego podziału pracy i mechanizacji wytwór­czości. Hasła podporządkowania pracy umysło­wej wysiłkom fizycznym rodziłyby niebezpiecz­ne i szkodliwe dążenia do dewastacji kultury, do zastoju nauki i niszczenia dorobku kultural­nego ludzkości. Mimo świadomości, że rozwojo­wi kultury towarzyszyła i sprzyjała nędza ma­terialna szerokich mas, Marks i Engels prze­ciwstawiali się wszelkim próbom pomniejszania czy ograniczania roli i znaczenia kultury i na­uki. Sprzeciwiali się demagogicznym hasłom egalitary zmu, równoznacznego z obniżaniem po­ziomu kultury w imię pozornej sprawiedliwości spsłecznej.

WYKROCZENIE POZA POLEMIKĘ

Marksowska krytyka wykra­czała swym znaczeniem poza polemikę z kla­syczną filozofią niemiecką. Przeciwstawiała marksizm wszelkiej dotychczasowej historiozo­fii, zarówno oświeceniowym teoriom postępu, jak pozytywistycznej filozofii dziejów, a także utopijnemu socjalizmowi oraz nurtom konser­watywnym i itradycjonalistycznym. Wszystkie one opierały się bowiem na przekonaniu, że rozwój intelektualny jest bodźcem wszelkich przemian społecznych i determinantą rozwoju historycznego. Podważając tę tezę torował Marks drogę nowemu ujęciu problemów histo­riozoficznych. Odrzucenie idealizmu historycznego nie było dla Marksa równoznaczne z uzależnieniem pra­cy umysłowej od fizycznej.

PRACA FIZYCZNA I UMYSŁOWA

Oder­wanie pracy fizycznej od umysłowej stworzyło okoliczności pozwalające rozpatrywać rozwój kulturalny i intelektualny niezależnie od spo­łecznych warunków życia. Coraz ściślejsze sta­wały się też związki intelektualistów z klasą posiadającą środki produkcji; sprzyjało to lek­ceważeniu pracy fizycznej, upatrywaniu w dzia­łalności umysłowej głównego czynnika rozwoju, upowszechnianiu się złudzeń, jakoby rozwój umysłu odbywał się autonomicznie i torował drogę dziejom całej ludzkości. Na tym gruncie krzewił się właśnie idealizm historyczny. Stanowisko idealizmu historycznego opisywał Marks przede wszystkim na przykładzie filo­zofii Hegla i lewicy heglowskiej, nazywając te poglądy ironicznie „ideologią”, czyli teorią sze­rzącą złudzenia.

ZWALCZANE POGLĄDY

Krytyka marksowska uważała zwalczane po­glądy nie tyle za rezultat błędów i pomyłek myśliciela, ile za zjawiska uwarunkowane spo­łecznie i kulturowo. Marks postulował badanie zjawisk ideologicznych jako składników procesu historycznego. Program ten nie był czymś nowym; nawiązywał do heglowskich analiz, w których traktowano błędne stanowiska iako szczeble prowadzące przez pomyłki i jedno­stronne ujęcia ku pełnej prawdzie. Swoistość marksowskiego programu polegała na poszuki­waniu przyczyn tej jednostronności, tych błę­dów nie we właściwościach „ducha”, lecz w sprzecznościach społecznych i konfliktach mię­dzy warstwami społecznymi.Diagnozę społecznego podłoża idealizmu his­torycznego podjęli Marks i Engels w pierwszej części Ideologii niemieckiej, wskazując na roz­wój społecznego podziału pracy; w wyniku tego podziału wyodrębnia się warstwa zajmująca się wyłącznie działalnością intelektualną.

JEDNOSTKA UCZESTNICZĄCA

Jednostka uczestni­cząca w życiu społecznym, identyfikująca się z tą lub inną grupą wnosi swój wkład w kształ­towanie przyszłości społeczeństwa, staje się za­tem współautorką procesu dziejowego. Nie zaw­sze jest to udział świadomy, ale nikt inny, tylko jednostki uczestnicząc w działaniu grupowym ponoszą odpowiedzialność za dalszy bieg dzie­jów. Nawet wówczas, gdy wskutek społecznej dezintegracji wpływ jednostek na dzieje umyka ich uwagi, odpowiedzialność spada na nie i na pokolenia wcześniejsze. Zbiorowość społeczna rozwarstwiona i wypełniona sprzecznościami jako autorka i aktorka dziejów — oto marksowska odpowiedź na heglowską koncepcją jednost­ki jako instrumentu rozumu.